امام صادق (ع) الگوی «مقاومت عقلانی» در مواجهه با بحرانها
رسول چگینی در گفتوگو با ایسنا با بیان اینکه یکی از مهمترین کارهای امام صادق(ع)، «نهادسازی علمی» بود، گفت: ایشان با تربیت گسترده شاگردان در حوزههای مختلف، از فقه و کلام تا تفسیر، هویت فکری شیعه را صورتبندی کردند. این اقدام، امتداد عملی آیه «یُرِیدُونَ لِیُطْفِئُوا نُورَ اللَّهِ بِأَفْوَاهِهِمْ وَاللَّهُ مُتِمُّ نُورِهِ وَلَوْ کَرِهَ الْکَافِرُونَ» (صف: ۸) است؛ یعنی در برابر تلاشهای سیاسی برای خاموش کردن نور حقیقت، امام (ع) آن را در قالب علم و اندیشه تثبیت کردند.
مدیر گروه امامت تطبیقی پژوهشکده امامت با اشاره به اینکه نخست باید توجه داشت که دوران امامت امام صادق(ع) مقارن با یکی از پیچیدهترین ادوار سیاسی تاریخ اسلام، یعنی افول بنیامیه و استقرار بنیعباس بود، اظهار کرد: این وضعیت، از یکسو موجب کاهش موقت فشارها و از سوی دیگر، زمینهساز شکلگیری نوعی نظارت امنیتی شدید شد. امام (ع) با درک دقیق این شرایط، بهجای ورود به تقابل نظامی، راهبرد «تثبیت مرجعیت علمی» را برگزیدند؛ راهبردی که در سیره ائمه پیشین ریشه داشت؛ یعنی تمرکز بر تولید و نشر علم دینی است.
وی افزود: در منابع تاریخی گزارشهای متعددی وجود دارد که نشان میدهد امام (ع) تحت نظر مستقیم خلافت، بهویژه در دوره منصور دوانیقی قرار داشتند و بارها احضار و تهدید شدند. با این حال، ایشان با بهرهگیری از تقیه بهعنوان یک راهبرد عقلانی ـ که مستند به آیه «إِلَّا أَنْ تَتَّقُوا مِنْهُمْ تُقَاةً» (آلعمران: ۲۸) است، توانستند شبکه ارتباطی شیعیان را حفظ کنند و از نابودی آن جلوگیری کنند.
چگینی با اشاره به عملکرد امام صادق(ع) در مدیریت شبکه ارتباطی شیعیان، گفت: در منابع روایی، بهویژه در «الکافی»، گزارشهایی از سازمان وکالت و ارتباطات پنهان میان امام و پیروان وجود دارد. این شبکه باعث میشد که شیعیان در مناطق مختلف، ضمن حفظ ارتباط فکری با امام، از خطرات امنیتی نیز مصون بمانند. این رویکرد با اصل قرآنی «وَأَعِدُّوا لَهُمْ مَا اسْتَطَعْتُمْ مِنْ قُوَّةٍ» (انفال: ۶۰) قابل تفسیر است؛ که صرفاً به معنای قدرت نظامی نیست، بلکه شامل آمادگی ساختاری و سازمانی نیز میشود.
وی با بیان اینکه مرزبندی دقیق اعتقادی از راهکارهای مهم ایشان بود، تصریح کرد: امام صادق (ع) با جریانهایی مانند غلات، مرجئه و حتی قرائتهای انحرافی از اسلام بهصورت علمی مواجه شدند. روایات متعددی از ایشان در رد غلو و تأکید بر عبودیت اهلبیت (ع) نقل شده است؛ مانند این مضمون که «إیّاکم والغلوّ فینا»؛ این مرزبندی، نقش اساسی در حفظ خلوص هویت شیعی ایفا کرد.
اولویتبخشی به آگاهی و بصیرت؛ نخستین درس از سیره امام صادق(ع)
مدیر گروه امامت تطبیقی پژوهشکده امامت با بیان اینکه نخستین درس از سیره امام صادق(ع)، «اولویتبخشی به آگاهی و بصیرت» است، بیان کرد: قرآن کریم در آیه «قُلْ هَذِهِ سَبِیلِی أَدْعُو إِلَی اللَّهِ عَلَی بَصِیرَةٍ» (یوسف: ۱۰۸) تأکید میکند که حرکت دینی باید مبتنی بر شناخت باشد. امام صادق (ع) نیز در مواجهه با بحرانها، ابتدا به تبیین فکری پرداختند تا جامعه دچار انحراف نشود.
چگینی در ادامه اضافه کرد: درس دوم، «حفظ هویت در دل فشار» است. در جهانی که رسانه و قدرت سیاسی میتوانند هویتها را دگرگون کنند، سیره امام (ع) نشان میدهد که با تقویت بنیانهای فکری و اعتقادی، میتوان در برابر این فشارها ایستادگی کرد. این همان معنایی است که در آیه «فَاسْتَقِمْ کَمَا أُمِرْتَ» (هود: ۱۱۲) مورد تأکید قرار گرفته است.
وی با بیان اینکه درس سوم، «ترکیب عقلانیت و مقاومت» است، گفت: امام صادق (ع) نه به سازش تن دادند و نه به اقدامات احساسی و بینتیجه روی آوردند. این الگو برای امروز نیز کاربرد دارد؛ یعنی مواجهه با ظلم، نیازمند راهبرد، صبر و شناخت دقیق میدان است، نه صرفاً واکنشهای هیجانی است.
این کارشناس با بیان اینکه با توجه به سیره تاریخی امام صادق (ع)، میتوان گفت که ایشان در شرایط امروز نیز بر «تولید و گسترش دانش دینی و انسانی» تأکید میکردند، اظهار کرد: همانگونه که در گذشته با تأسیس یک نهضت علمی گسترده، به مقابله با انحرافات پرداختند، در دنیای امروز نیز احتمالاً از ابزارهای نوین علمی و رسانهای برای تبیین حقیقت بهره میگرفتند. که این رویکرد با آیه «ادْعُ إِلَی سَبِیلِ رَبِّکَ بِالْحِکْمَةِ» (نحل: ۱۲۵) همخوانی دارد.
چگینی ادامه داد: از سوی دیگر، ایشان به «شبکهسازی نخبگانی» اهتمام داشتند؛ همانگونه که در تاریخ، شاگردان برجستهای را تربیت کردند. در جهان امروز نیز میتوان این رویکرد را در قالب تربیت اندیشمندان، فعالان فرهنگی و نخبگان متعهد تصور کرد که بتوانند در عرصههای مختلف، از حقیقت دفاع کنند.
مقاومت تمدنی بهجای تقابل صرف، به تولید الگو و معنا میپردازد
وی با اشاره به اینکه امام صادق (ع) احتمالاً بر «اصلاح درونی جامعه» نیز تأکید میکردند، گفت: زیرا در منطق قرآن، تغییرات اجتماعی از درون آغاز میشود: «إِنَّ اللَّهَ لَا یُغَیِّرُ مَا بِقَوْمٍ…» (رعد: ۱۱). بنابراین، دفاع از حق و عدالت، صرفاً در سطح شعار یا تقابل بیرونی خلاصه نمیشود، بلکه نیازمند تربیت انسانهای صالح و آگاه است.
مدیر گروه امامت تطبیقی پژوهشکده امامت با بیان اینکه امام صادق(ع) با توجه به شرایط اختناق سیاسی، میدان مبارزه را از عرصه نظامی به عرصه علمی و فرهنگی منتقل کردند، افزود: تربیت شاگردانی چون هشام بن حکم و محمد بن مسلم، نشاندهنده این نوع مقاومت است که در بلندمدت، اثرگذاری عمیقتری نسبت به قیامهای زودگذر داشت.
چگینی گفت: روایاتی از امام (ع) نیز مؤید این معناست؛ از جمله تأکید بر «کونوا لنا زیناً ولا تکونوا علینا شیناً» که نشان میدهد شیعه باید با رفتار و اندیشه صحیح، نماینده مکتب باشد. این رویکرد، نوعی مقاومت تمدنی است که بهجای تقابل صرف، به تولید الگو و معنا میپردازد.
ثبت دیدگاه