نشست تخصصی «معارف خطبه غدیر» برگزار شد

نشست تخصصی «معارف خطبه غدیر» برگزار شد

نشست تخصصی «معارف خطبه غدیر» با عنوان «امامت‌شناسی تبیینی در خطابه غدیر» به همت گروه امامت تبیینی پژوهشکده امامت و با همکاری انجمن علمی امامت و مؤسسه آموزش عالی معصومیه، روز سه‌شنبه ۱۲ خرداد ۱۴۰۵ در بنیاد بین‌المللی امامت برگزار شد. در این نشست، ابعاد کمتر پرداخته‌شده‌ای از منظومه امامت در خطبه غدیر، با تمرکز بر نسبت «امام ناطق و امام صامت» و نیز مبانی «علم و عصمت امام» مورد بررسی علمی قرار گرفت.

 بازخوانی یک مسئله مغفول: نسبت امام ناطق و امام صامت

در ابتدای نشست، حجت‌الاسلام والمسلمین سیدعلی احمدی، عضو هیئت علمی پژوهشکده امامت، با طرح مسئله «امام ناطق و امام صامت» آن را از موضوعات کمتر پژوهش‌شده در حوزه امامت دانست و با استناد به مجموعه‌ای از روایات، به تبیین جایگاه این دو عنوان در نظام امامت پرداخت.

وی با اشاره به تفاوت بنیادین میان تلقی متکلمان و روایات از مفهوم امامت، تصریح کرد: در نگاه کلامی، امامت غالباً به معنای «تصدی تدبیر دین و دنیا» در هر زمان توسط یک فرد تعریف می‌شود، اما در منظومه روایی، امامت حقیقتی فراتر از این سطح است که به عوالم پیشین بازمی‌گردد و در آن، امکان جمع چند امام در یک زمان ـ با تفکیک حیثیت‌ها ـ قابل اثبات است.

بر اساس این تحلیل، «امام ناطق» امامی است که «بیده‌الامر» و متصدی تدبیر فعلی جامعه و عالم است، در حالی‌که «امام صامت» با حفظ حقیقت امامت، در مقام عدم اظهار و عدم تصدی ظاهری قرار دارد. این تفکیک، به‌ویژه در روایاتی که از وجود دو امام در یک زمان سخن می‌گویند، قابل ردیابی است.

امامت؛ حقیقتی فراتر از زمان و تدبیر ظاهری

احمدی در ادامه، با طرح این نکته که امامت نه در زمان تولد و نه در زمان شهادت امام سابق تحقق می‌یابد، بلکه در عوالم پیشین تثبیت شده است، افزود: شواهد روایی نشان می‌دهد که ائمه علیهم‌السلام در مراتب پیشین خلقت نیز واجد مقام امامت بوده‌اند و این مقام، حقیقتی مستمر و از پیش‌تعیین‌شده است.

وی با تفکیک میان «مقام امامت» و «تصدی تدبیر»، تأکید کرد: ممکن است امامی دارای مقام امامت باشد، اما هنوز مسئولیت تدبیر ظاهری به او واگذار نشده باشد؛ ازاین‌رو، باید میان «امام بودن» و «در اختیار داشتن امر» تمایز قائل شد.

 تحلیل خطبه غدیر؛ جمع میان فعلیت امامت و آینده‌نگری

این استاد حوزه، در بخش مهمی از سخنان خود به تحلیل دقیق فرازهای خطبه غدیر پرداخت و نشان داد که در این خطبه، دو دسته تعابیر درباره امیرالمؤمنین علیه‌السلام وجود دارد: تعابیری که بر فعلیت امامت ایشان دلالت دارند و تعابیری که به امامت پس از پیامبر اشاره می‌کنند.

به گفته وی، تعابیری همچون «قد نصبه لکم ولیاً و اماماً» و «و هو الإمام المبین» دلالت بر تحقق فعلی مقام امامت دارند، در حالی‌که تعبیر «الإمام من بعدی» ناظر به انتقال تدبیر و ظهور کامل شئون امامت در آینده است. جمع میان این دو دسته، با تفکیک میان «مقام» و «تصدی» قابل تبیین است.

احمدی همچنین «بیعت» در غدیر را یکی از شاخص‌ترین نشانه‌های فعلیت امامت دانست و افزود: بیعت گرفتن از مردم، صرفاً برای یک منصب آینده‌نگر معنا ندارد، بلکه نشان‌دهنده نوعی الزام و تعهد نسبت به امامی است که بالفعل دارای مقام امامت است.

ساختار معرفتی خطبه غدیر؛ از توحید تا امامت

در ادامه نشست، حجت‌الاسلام والمسلمین محمدحسین نصیری، عضو هیئت علمی پژوهشکده امامت، با نگاهی ساختاری به خطبه غدیر، آن را واجد یک نظام معرفتی منسجم دانست که از توحید آغاز و به امامت ختم می‌شود.

وی با تأکید بر اینکه خطبه غدیر صرفاً یک اعلام سیاسی نیست، بلکه تبیین یک «نظام اعتقادی» است، بیان داشت: پیامبر اکرم صلی‌الله‌علیه‌وآله در آغاز خطبه، با ارائه تصویری عمیق از توحید و صفات الهی، زمینه معرفتی پذیرش امامت را فراهم می‌کنند؛ چراکه امامت، امتداد توحید در ساحت هدایت است.

 علم امام؛ امتداد علم الهی

نصیری در تبیین «علم امام» با استناد به فرازهایی از خطبه غدیر، تصریح کرد: بر اساس بیان پیامبر، تمام معارف الهی که قابلیت تعلیم داشته، در وجود ایشان احصا شده و سپس به امیرالمؤمنین منتقل گردیده است. این انتقال، نشان‌دهنده آن است که علم امام، علمی اکتسابی یا محدود نیست، بلکه امتداد علم الهی در قالب ولایت است.

وی افزود: تعبیر «ما من علم إلا أحصاه الله فیّ…» و سپس انتقال آن به امیرالمؤمنین، دلالت بر جامعیت علمی امام دارد؛ جامعیتی که شرط لازم برای هدایت مطلق و تفسیر صحیح دین است.

عصمت؛ لازمه علم و شرط حجیت

این استاد حوزه، در ادامه با تبیین رابطه میان علم و عصمت، خاطرنشان کرد: اگر امام حامل تمام معارف الهی است، لازمه آن مصونیت از خطا و اشتباه در دریافت و ابلاغ این معارف است؛ ازاین‌رو، عصمت نه یک ویژگی مستقل، بلکه لازمه طبیعی علم الهی امام است.

وی با استناد به حدیث ثقلین در متن خطبه غدیر، افزود: عدم افتراق قرآن و اهل‌بیت علیهم‌السلام، نشان‌دهنده عصمت ایشان است؛ چراکه هرگونه خطا، این همراهی مطلق را نقض می‌کرد.

ولایت؛ پیوند تکوین و تشریع

نصیری همچنین با تحلیل مفهوم ولایت در خطبه غدیر، آن را فراتر از یک ولایت اجتماعی دانست و اظهار داشت: با توجه به عطف ولایت امام به ولایت الهی در آیات، می‌توان از ساحت‌های تکوینی و تشریعی ولایت سخن گفت؛ به این معنا که امام، مجرای تحقق اراده الهی در هدایت عالم است.

وی با اشاره به مفهوم «نور» در خطبه، آن را منشأ علم، عصمت و ولایت دانست و تأکید کرد: این نور الهی در وجود پیامبر اکرم و سپس در امیرالمؤمنین و دیگر ائمه علیهم‌السلام جاری است و همین حقیقت، اساس حجیت و مرجعیت آنان را شکل می‌دهد.

تأکید بر خلأهای پژوهشی و ضرورت مطالعات نظام‌مند

در بخش پایانی نشست، مباحث مطرح‌شده از سوی حاضران مورد نقد و بررسی قرار گرفت و بر وجود خلأهای جدی پژوهشی در موضوعاتی همچون «نسبت امام ناطق و صامت»، «شئون فعلیت امامت» و «تحلیل جامع خطبه غدیر» تأکید شد.

دبیر جلسه نیز با جمع‌بندی مباحث، به تفاوت میان تعریف روایی و کلامی از امامت اشاره کرد و «امام ناطق» را به‌عنوان متصدی فعلی تدبیر و «امام صامت» را به‌عنوان دارنده مقام امامت بدون تصدی ظاهری معرفی نمود.

این نشست در ادامه سلسله‌نشست‌های علمی بنیاد بین‌المللی امامت، با هدف بازخوانی تحلیلی معارف خطبه غدیر و توسعه ادبیات علمی در حوزه امامت‌شناسی برگزار شد.