دومین نشست از سلسلهنشستهای معارف امامت با عنوان «میراث غدیر؛ از خطبه تا زیارت» روز دوشنبه ۱۱ خردادماه، همزمان با سالروز میلاد امام هادی علیهالسلام، در حوزه علمیه امام صادق علیهالسلام واقع در چهارباغ عباسی برگزار شد.
این نشست علمی با حضور استاد محمدتقی سبحانی، حجتالاسلام دکتر سید محمد طباطبایی یزدی و آیتالله شیخ هادی نجفی برگزار شد و هر یک از سخنرانان، از زاویهای متفاوت به یکی از مهمترین میراثهای معرفتی شیعه یعنی خطبه غدیر و زیارت غدیریه امام هادی علیهالسلام پرداختند.
غدیر؛ از حادثه تاریخی تا منظومهای کلامی و معرفتی
آنچه این نشست را از یک برنامه مناسبتی فراتر میبرد، نگاه عمیق و تحلیلی به غدیر بهعنوان یک منظومه معرفتی بود؛ منظومهای که هم در متن خطبه پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله و هم در زیارت غدیریه امام هادی علیهالسلام بازتاب یافته است.
سخنرانان نشست، غدیر را نه صرفاً یک واقعه تاریخی، بلکه متنی زنده برای فهم امامت، ولایت و جایگاه امام دانستند؛ متنی که هم در عرصه تاریخپژوهی و هم در میدان کلام و الهیات، ظرفیتهای فراوانی برای بازخوانی دارد.
استاد سبحانی: زیارت غدیریه، مدرسه آموزشی امامت
استاد محمدتقی سبحانی در سخنان خود با محوریت «واکاوی آموزههای کلامی در زیارت غدیریه امام هادی علیهالسلام»، این زیارت را از متون کهن، معتبر و کمترشناختهشده شیعه معرفی کرد و بر جایگاه ممتاز آن در تبیین معارف امامت تأکید ورزید.
وی زیارت غدیریه را نه فقط یک متن زیارتی، بلکه نوعی زیارت جامعه و حتی «مدرسه آموزشی امامتی» دانست؛ متنی که میتواند در آموزش مبانی اعتقادی، تحلیل تاریخی امامت و تبیین نسبت ولایت با امت نقشآفرین باشد.
استاد سبحانی در تبیین جایگاه این زیارت، میان زیارت جامعه و زیارت غدیریه تفکیک کرد و توضیح داد که زیارت جامعه بیشتر امامشناسی را از درون معارف اهلبیت علیهمالسلام عرضه میکند، در حالی که زیارت غدیریه را میتوان نمونهای از امامت تطبیقی دانست؛ یعنی خوانشی از امامت که در آن، حقانیت ولایت از زاویهای استدلالی و برونمتنی نیز عرضه میشود.
او همچنین تأکید کرد که قرائت زیارت غدیریه به روز غدیر محدود نیست و میتوان آن را در هر زمان و مکان خواند؛ چراکه این متن، فراتر از یک مناسبت تقویمی، حامل پیام دائمی امامت و ولایت است.
استاد سبحانی با اشاره به فضای صدور این زیارت، آن را مرتبط با شرایط سیاسی دوره متوکل عباسی و حضور امام هادی علیهالسلام در سامرا دانست؛ فضایی که نشاندهنده اهمیت این متن در بستر فشار سیاسی و فرهنگی عصر خود است.
دکتر طباطبایی یزدی: تبارشناسی خطبه غدیر و بررسی مصادر
حجتالاسلام دکتر سید محمد طباطبایی یزدی در سخنرانی خود با موضوع «تبارشناسی خطبه غدیر؛ بررسی تحلیلی منابع و مصادر»، به سراغ ریشهها و نقلهای تاریخی خطبه غدیر رفت و بر این نکته تأکید کرد که بحث اصلی در غدیر، تنها حدیث «من كنت مولاه فهذا علي مولاه» نیست، بلکه باید خودِ خطبه غدیر و ساختار آن نیز مورد توجه قرار گیرد.
وی با اشاره به فضای معاصرِ تردیدافکنی درباره بدیهیات تاریخی، اظهار داشت که گاه حتی اصل خطبه غدیر نیز مورد پرسش قرار میگیرد؛ در حالیکه شواهد روایی و تاریخی متعددی از منابع شیعه و اهل سنت بر وجود خطبهای مفصل در غدیر دلالت میکند.
دکتر طباطبایی یزدی با استناد به منابع اهل سنت نیز نشان داد که واقعه غدیر و اصل خطبه، محدود به نقلهای شیعی نیست و در میراث روایی عامه نیز ردپاهای قابل توجهی از آن دیده میشود. به باور او، این امر میتواند در پاسخ به منکران و در تثبیت تاریخی واقعه غدیر بسیار راهگشا باشد.
او سه فراز اصلی خطبه غدیر را برجسته کرد:
«ألست أولى بالمؤمنين من أنفسهم»
«من كنت مولاه فهذا علي مولاه»
دعای پایانی: «اللهم وال من والاه…»
به گفته او، فراز نخست، ولایت پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله بر جان مؤمنان را تثبیت میکند و زمینه فهم درست از فراز دوم را فراهم میسازد؛ بنابراین «مولا» در غدیر باید در پیوند با اولویت و ولایت حقیقی فهم شود، نه صرفاً رابطهای عاطفی یا لفظی.
وی همچنین با اشاره به برخی نمونههای فقهی و روایی، از جمله ماجرای امأیوب، تفاوت میان امر و شفاعت را برای توضیح بهتر جایگاه ولایت و دلالت خطبه به کار گرفت؛ رویکردی که نشان میدهد غدیر تنها یک گزارش تاریخی نیست، بلکه مسئلهای عمیق در کلام اسلامی است.
آیتالله نجفی: غدیر، سیاست انکار و دلالت بر ولایت حقیقی
آیتالله شیخ هادی نجفی نیز در سخنان خود با تمرکز بر دلالتهای کلامی و تاریخی خطبه غدیر، خوانشی تحلیلی و صریح از این واقعه ارائه کرد.
وی با اشاره به وسعت اجتماع غدیر خم، تصریح کرد که در آن روز حدود ۱۲۰ هزار نفر حضور داشتند، اما تنها ۱۲۰ نفر خطبه را نقل کردهاند؛ نکتهای که به باور او، نشاندهنده تأثیر فشار سیاسی و سیاست انکار پس از سقیفه در محدود شدن نقل فضائل امیرالمؤمنین علیهالسلام است.
آیتالله نجفی همچنین با لحنی انتقادی نسبت به برخی رویکردهای تاریخی، بر این نکته تأکید کرد که در مواردی، خطبه غدیر در منابع بهصورت تقطیعشده یا تحریفپذیر نقل شده است و برخی پژوهشها با تمرکز بر نبودن آن در منابعی مانند صحیح بخاری، تلاش کردهاند اصل ماجرا را کمرنگ جلوه دهند؛ در حالیکه شواهد متعدد، بر استحکام تاریخی خطبه دلالت دارد.
وی سه فراز محوری خطبه را همان سه بخش بنیادین غدیر دانست:
«ألست أولى بالمؤمنين من أنفسهم»
«من كنت مولاه فهذا علي مولاه»
«اللهم وال من والاه…»
از نگاه آیتالله نجفی، جمله نخست ناظر به ولایت پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله بر جانها و ارادههای مؤمنان است؛ ولایتی که امکان میدهد امر پیامبر، حتی در حوزه امور مباح، واجبالاطاعه شود. او برای توضیح این معنا، به تفکیک میان امر و شفاعت نیز اشاره کرد و با مثالهایی مانند ماجرای امأیوب، کوشید دلالتهای دقیقتر ولایت را روشن کند.
آیتالله نجفی همچنین با استناد به آیات قرآن، بهویژه:
«النبی أولى بالمؤمنين من أنفسهم»
«وما كان لمؤمن ولا مؤمنة إذا قضى الله ورسوله أمراً أن يكون لهم الخيرة من أمرهم»
استدلال کرد که جمله «من كنت مولاه فهذا علي مولاه» بر ولایت و سرپرستی حقیقی دلالت دارد، نه صرف محبت و دوستی.
به باور او، غدیر در سه لایه قابل فهم است:
تاریخ نقل غدیر
ساختار خطبه
دلالت کلامی ولایت
و درست در پیوند این سه لایه است که حقیقت غدیر بهصورت کامل آشکار میشود.
غدیر، میراثی زنده برای فهم امامت
نشست «میراث غدیر؛ از خطبه تا زیارت» نشان داد که غدیر در اندیشه شیعی تنها یک مناسبت تاریخی نیست، بلکه یک منبع زنده برای تبیین امامت، ولایت و هویت دینی است.
از یک سو، خطبه غدیر بهعنوان متن بنیادین اعلان ولایت امیرالمؤمنین علیهالسلام، ظرفیتهای گستردهای برای پژوهش تاریخی، حدیثی و کلامی دارد؛ و از سوی دیگر، زیارت غدیریه امام هادی علیهالسلام بهمثابه متنی عمیق، آموزشی و معرفتی، میتواند نقش مهمی در انتقال معارف امامت ایفا کند.
در مجموع، این نشست تصویری روشن از این حقیقت ارائه داد که غدیر، هم در متن خطبه و هم در زبان زیارت، زنده، آموزنده و راهگشاست؛ حقیقتی که نیازمند بازخوانی مستمر در عرصههای علمی، تبلیغی و رسانهای است.
سلسله نشستهای علمی «امامت و ولایت اهلبیت» از منظر مذاهب اسلامی(روز اول) برگزار شد
ثبت دیدگاه