ضرورت‌های تصحیح انتقادی و تحقیق موسوعه‌ای میراث شیعه

در بخش نخست نشست، حجت‌الاسلام والمسلمین شیخ رضا مختاری، رئیس مؤسسه کتابشناسی شیعه، با تأکید بر اینکه ماندگارترین ثمره همایش‌های علمی، تدوین و تصحیح جامع آثار (موسوعه) است، اظهار داشت:

«بیش از ۹۰ عنوان کتاب و رساله به علامه کراجکی نسبت داده شده که بخش قابل‌توجهی از آنها مفقود گشته و آنچه نیز تاکنون چاپ شده، دارای اغلاط فراوان و دخل‌وتصرف‌های غیرعلمی است. این باور که یک‌بار چاپ اثر ما را از تحقیق بی‌نیاز می‌کند کاملاً نادرست است؛ چرا که امروزه با تسهیل دسترسی به نسخه‌های خطی کهن از سراسر جهان، بازتصحیح متون با ضوابط انتقادی ضرورت دارد.»

ایشان با اشاره به چاپ‌های مغلوط کتاب شریف کنز الفوائد خاطرنشان کرد:

«گاهی چاپ‌های سنگی به مراتب اصیل‌تر از چاپ‌های حروفی امروزی هستند؛ چنان‌که بررسی‌ها نشان می‌دهد برخی چاپ‌های معاصر کنز الفوائد با حذف و اسقاط عبارات مؤلف همراه بوده است. در تحقیق تراز نوین باید فراتر از حروف‌چینی یا استخراج نام کتاب‌ها، آبشخورهای فکری نویسنده و متونی که حین نگارش پیش روی او بوده است بازشناسی شود.»

واقعه قرن پنجم هجری و راهبرد «مشارکت فعال» در برگزاری کنگره

در ادامه مراسم، حجت‌الاسلام والمسلمین سید حسن موسوی بروجردی، رئیس کتابخانه علامه مجلسی و رئیس کنگره جهانی هزاره علامه کراجکی، به پیشینه اهتمام این مرکز به احیای مصادر بحارالانوار پرداخت و گفت:

«از ۲۵ سال پیش، به سبب جایگاه والای کراجکی در تثبیت معارف امامت و برائت، و نیز کثرت استناد علامه مجلسی به آثار او، نشر رسائل وی را آغاز کردیم و سه اثر شامل التعریف بوجوب حق الوالدین، الرسالة العلویة و معدن الجواهر به چاپ رسید.»

ایشان با اشاره به تقارن تاریخی رحلت پیاپی علمای بزرگ شیعه در بازه سال‌های ۴۴۹ تا ۴۶۰ ق (وفات کراجکی، ابوالصلاح حلبی، نجاشی و شیخ طوسی) ابراز داشت:

«احتمال دارد وفات پیاپی این استوانه‌ها، متأثر از فاجعه هجوم ترکان سلجوقی به بغداد و قتل‌عام شیعیان بوده باشد؛ چنان‌که کراجکی غریبانه در طرابلس شام و نجاشی در قریه مطیرآباد وفات یافتند.»

رئیس کنگره با تأکید بر رویکرد علمی همایش افزود:

«با رهنمود حضرت آیت‌الله فاضل لنکرانی مبنی بر پرهیز از درج صوری آرم و نشان مؤسسات، شرط ما برای همراهی تمامی مراکز، “مشارکت فعال علمی” بوده است. بر این اساس، مراکزی چون آستان قدس رضوی (برپایی نمایشگاه نسخ خطی کهن) و دیگر مراکز دانشگاهی و حوزوی عهده‌دار همایش‌ها و ارزیابی مقالات شده‌اند.»

دکتر سبحانی: کراجکی؛ متکلم مسئله‌محور، میدانی و وفادار به مکتب شیخ مفید

بخش دیگر این رویداد علمی به سخنرانی حجت‌الاسلام والمسلمین دکتر محمدتقی سبحانی، رئیس بنیاد بین‌المللی امامت، اختصاص داشت. ایشان با واکاوی ابعاد ناشناخته شخصیت علامه کراجکی تصریح کرد:

«علامه کراجکی را باید در تراز پنج شخصیت رکن و آغازین مکتب دوم بغداد در کنار شیخ مفید، سید مرتضی، شیخ طوسی و ابوالصلاح حلبی نشاند؛ با این تفاوت بنیادین که کراجکی شخصیتی مستقر در حوزه درسی کلاسیک بغداد نبود، بلکه متکلمی میدانی و صاحب حضور عینی در سراسر جغرافیای جهان اسلام به شمار می‌رفت.»

ویژگی‌های برجسته علامه کراجکی از منظر دکتر سبحانی عبارتند از:

• جامعیت علمی در تمامی دانش‌های عصر: تسلط خارق‌العاده بر فقه، کلام، حدیث، تاریخ، نجوم، طب و ریاضیات که او را به دانشمندی ذوفنون و مرجع مراجعه فریقین مبدل ساخت.
• حضور میدانی و مناظرات علمی گسترده: سیر در جغرافیای مصر، قاهره، شامات، طرابلس، حلب، جبل عامل و فلسطین که با هدف رصد نیازهای مذهبی، گفتگو با عالمان عامه و پاسخگویی به شبهات روز صورت گرفت.
• نگاه مسئله‌محور و رساله‌نویسی عینی: آثار او — از جمله کتاب ارزشمند کنز الفوائد — ناظر به پرسش‌ها و چالش‌های واقعی زمانه تدوین شده و حکم یک پاسخگویی موردی و میدانی به جریان‌های معارض را داشته است.
• امتداد مکتب کلامی شیخ مفید: برخلاف شیخ طوسی که در غالب مباحث کلامی تحت تأثیر سید مرتضی است، علامه کراجکی التزام خود را به مدرسه کلامی شیخ مفید حفظ کرده است. با توجه به مفقود شدن بسیاری از آثار کلامی شیخ مفید، آثار کراجکی معتبرترین گذرگاه برای بازخوانی و احیای لایه‌های ناشناخته مکتب کلامی شیخ مفید محسوب می‌شود.

آیت‌الله فاضل لنکرانی: زمان‌شناسی، جدال احسن و تهاجم برهانی به عقاید باطل

در ادامه نشست، حضرت آیت‌الله شیخ محمدجواد فاضل لنکرانی، رئیس مرکز فقهی ائمه اطهار (ع)، به ایراد سخن پرداخت و بر لزوم تحلیل بستر تاریخی عصر علامه کراجکی تأکید کرد:

«در قرن پنجم، تفکرات آخرالزمانی در میان مسیحیان اوج گرفت و شبهات سنگینی علیه اعجاز قرآن و ساحت پیامبر اکرم (ص) پدید آمد. علامه کراجکی با تمسک به استدلال‌های عمیق تاریخی و آیات قرآن — نظیر آیات ۴۴ و ۴۶ سوره قصص و آیه ۱۱۱ آل‌عمران — اثبات کرد که حقایق تاریخی وحی از دایره آگاهی عالمان اهل‌کتاب بیرون بوده و اعجاز قرآن ابطال‌ناپذیر است.»

عضو جامعه مدرسین حوزه علمیه قم با اشاره به رویکرد کلامی کراجکی در کتاب التعجب افزود:

«کراجکی در مبحث امامت و عصمت، صریح، قاطع و غیرقابل‌تنازل بود. او در جلد نخست کنز الفوائد تصریح می‌کند که اخذ معالم دین جز از ائمه معصومین جایز نیست. مشی او برای پیروان تقریب آموزنده است؛ او ضمن احترام، مراوده و شرکت در درس علمای عامه، کمترین تسامحی در باورهای حقه تشیع نشان نداد. او با روش “جدال احسن” و بدون به‌کارگیری تعابیر قبیح، شجاعانه به بنیان عقاید باطل هجوم می‌برد و با تکیه بر مصادر معتبر خود آنان، سستی باورهایشان را اثبات می‌کرد.»