حدیث مرو؛ منشور جامع امامت رضوی در نشست علمی مؤسسه معارف امامت اصفهان بازخوانی شد
نخستین نشست از سلسله نشستهای «معارف امامت» به همت مؤسسه معارف امامت اصفهان، همزمان با ایام میلاد باسعادت حضرت علی بن موسی الرضا علیهالسلام، با عنوان «حدیث مرو؛ بازخوانی منشور امامت رضوی» در مدرسه و مجموعه فرهنگی آیتالله خادمی اصفهان برگزار شد.
در این نشست علمی که با دبیری حجتالاسلام احمدرضا کریمی برگزار شد، استاد محمدحسین آقاطهرانی با موضوع «سندپژوهی و چالشهای رجالی حدیث مرو» و استاد محمدتقی سبحانی با موضوع «متنپژوهی و تحلیل دلالتهای کلامی حدیث مرو» به تبیین ابعاد سندی، تاریخی و معرفتی این حدیث رضوی پرداختند.
در آغاز جلسه، حجتالاسلام کریمی با اشاره به جایگاه تاریخی شهر مرو در خراسان بزرگ، این شهر را یکی از کانونهای مهم شکلگیری و گسترش معارف رضوی دانست و گفت: امام رضا علیهالسلام در سال ۲۰۱ هجری وارد مرو شدند و حضور ایشان در این منطقه، مرو را به یکی از مراکز مهم نشر معارف اهلبیت علیهمالسلام تبدیل کرد. وی با اشاره به پیشینه پژوهشی حدیث مرو، برخی آثار، پایاننامهها و مقالات مرتبط با این حدیث را معرفی کرد و افزود: حدیث مرو از مهمترین متون امامتی در میراث حدیثی شیعه است و نیازمند بازخوانی دقیق از جهت سند، متن و دلالتهای کلامی است.
در بخش نخست نشست، استاد محمدحسین آقاطهرانی با تأکید بر ضرورت نگاه جامع به حدیث مرو، گفت: در بررسی اعتبار این حدیث نمیتوان سند را جدا از متن تحلیل کرد، بلکه باید متن، جایگاه روایت در کتاب کافی، نسخهشناسی و روش مرحوم کلینی در اخذ و نقل حدیث را همزمان در نظر گرفت.
وی با اشاره به اینکه حدیث مرو از احادیث طولانی یا «طوال» است، توضیح داد: در فضای حدیثپژوهی اهلسنت، طولانی بودن روایت گاهی به عنوان قرینهای بر جعل تلقی شده است، اما این مسئله در سنت حدیثی شیعه، بهویژه در مورد متونی که در فضای رسمی و علنی از سوی امام رضا علیهالسلام صادر شدهاند، نیازمند بررسی دقیقتری است و نمیتوان صرفاً به دلیل طولانی بودن روایت، درباره اعتبار آن داوری کرد.
این پژوهشگر حدیث با اشاره به اهمیت تحلیل گفتمانی متن حدیث مرو اظهار کرد: در این روایت، نحوه آغاز سخن امام، تبسم حضرت، طرح پرسش درباره امامت و سپس تبیین جایگاه حقیقی امام، نشان میدهد که با یک متن معمولی روبهرو نیستیم، بلکه امام رضا علیهالسلام در مقام بازسازی فهم جامعه از حقیقت امامت سخن گفتهاند.
آقاطهرانی در ادامه، نسخهشناسی را یکی از مقدمات ضروری اعتبارسنجی حدیث دانست و افزود: پیش از ورود به بررسی رجالی سند، باید جایگاه روایت در نسخههای مختلف، نحوه درج آن در کتاب کافی و عنوان بابی که مرحوم کلینی برای آن انتخاب کرده است، بررسی شود. وی با اشاره به تعبیر «باب نادر» در کافی گفت: عنوانگذاری مرحوم کلینی در اینجا بیاهمیت نیست و میتواند نشاندهنده ویژگی خاص این روایت از نظر محتوا و جایگاه آن در منظومه حدیثی کافی باشد.
وی همچنین با تبیین تفاوت میان نگاه سندمحور و نگاه صدورمحور در اعتبارسنجی حدیث، تصریح کرد: در روش مرحوم کلینی، صرف وجود راوی ضعیف یا مجهول در سند، برای کنار گذاشتن روایت کافی نیست؛ بلکه باید مجموعه قرائن، منبع اخذ روایت، جایگاه حدیث در کتاب و نسبت آن با متن و مضمون مورد توجه قرار گیرد. به گفته وی، حدیث مرو را نمیتوان تنها با ابزارهای متأخر رجالی ارزیابی و از گردونه اعتبار خارج کرد.
در ادامه نشست، استاد محمدتقی سبحانی با تمرکز بر تحلیل محتوایی حدیث مرو، این روایت را یکی از بلندترین و جامعترین متون امامتی صادرشده از امام رضا علیهالسلام دانست و گفت: حدیث مرو فقط یک روایت در شرح مقام امام نیست، بلکه منشوری جامع برای فهم جایگاه امامت در منظومه دین، تاریخ انبیا و حیات انسانی است.
وی در آغاز سخنان خود با اشاره به روش قدمای امامیه در اعتبارسنجی حدیث، گفت: نگاه قدمای شیعه به حدیث، صرفاً سندمحور نبوده، بلکه آنان با روش قرینهمحور و صدورمحور به ارزیابی روایات میپرداختند. به همین دلیل، در بررسی روایات خراسانی امام رضا علیهالسلام نمیتوان تنها بر معیارهایی مانند مجهول بودن برخی راویان تکیه کرد؛ زیرا بسیاری از شخصیتهای خراسانی در منابع رجالی بغداد و کوفه معرفی نشدهاند.
استاد سبحانی با اشاره به جایگاه حدیث مرو در تاریخ اندیشه امامت، تاریخ معرفت امامتی را دارای مراحلی از غربت، عزلت، بروز، گسترش و شکوفایی دانست و افزود: حدیث مرو متعلق به دوره شکوفایی معارف امامتی است؛ دورهای که امام رضا علیهالسلام در فضای عمومی و رسمی، عالیترین معارف امامت را با زبانی آشکار، نظاممند و استدلالی بیان میکنند.
وی تأکید کرد: پیش از دوران امام رضا علیهالسلام نیز معارف امامت در بیانات اهلبیت علیهمالسلام وجود داشت، اما سطح طرح و گستره بیان آن با حدیث مرو متفاوت است. در این حدیث، امامت از یک مسئله صرفاً شیعی یا حتی اسلامی فراتر میرود و به عنوان سنتی الهی، تاریخی و جاری در امتداد نبوت و رسالت معرفی میشود.
این استاد حوزه و پژوهشگر امامت با اشاره به فرازهای آغازین حدیث مرو گفت: امام رضا علیهالسلام در ابتدای حدیث، ذهنیت جامعه درباره امکان انتخاب امام توسط مردم را نقد میکنند و نشان میدهند که جایگاه امامت فراتر از فهم و گزینش عادی انسانهاست. سپس حضرت با استناد به جایگاه حضرت ابراهیم علیهالسلام، امامت را مرتبهای الهی و فراتر از نبوت و خلت معرفی میکنند.
سبحانی با بیان اینکه حدیث مرو امامت را به همه عرصههای حیات انسان پیوند میزند، اظهار کرد: در این روایت، امام فقط پیشوای سیاسی یا مرجع دینی معرفی نمیشود، بلکه به عنوان «زمام دین»، «نظام مسلمین»، «صلاح دنیا»، «عزت مؤمنان»، «خورشید تابان»، «آب گوارا برای تشنگان»، «پدر مهربان»، «برادر همدل» و «پناه بندگان» توصیف میشود. این تعابیر نشان میدهد که امام در متن زندگی انسان حضور دارد و امامت حقیقتی زنده، انسانی و تمدنی است.
وی با تأکید بر اینکه حدیث مرو میتواند معیار سنجش معرفت شیعه نسبت به امام باشد، گفت: باید از خود بپرسیم آیا سطح معرفت ما، منبرهای ما، پژوهشهای ما و آموزشهای امامتی ما به تراز این حدیث رسیده است یا نه. اگر این حدیث به درستی فهم و تبیین شود، بسیاری از آسیبها، از جمله غلو یا تقلیل جایگاه امام، برطرف خواهد شد؛ زیرا غلو غالباً نتیجه نفهمیدن درست مرز توحید و امامت است.
در بخش پرسش و پاسخ، استاد سبحانی در پاسخ به پرسشی درباره نسبت حدیث مرو با غلو توضیح داد: بیان دقیق جایگاه امام، نه تنها زمینه غلو را فراهم نمیکند، بلکه از غلو جلوگیری میکند؛ زیرا وقتی مقام امام بر اساس بیان خود امام رضا علیهالسلام فهم شود، نه مقام امام فروکاسته میشود و نه به جایگاه الوهی ارتقا داده میشود.
وی همچنین در پاسخ به پرسشی درباره تعبیر «مقام امیرالمؤمنین و میراث الحسن و الحسین» گفت: ظاهر این تعبیر آن است که مقام امامتِ امیرالمؤمنین علیهالسلام از طریق امام حسن و امام حسین علیهماالسلام به سایر امامان منتقل شده و این حقیقت، استمرار همان ولایت الهی در خاندان پیامبر اکرم صلیاللهعلیهوآله است.
در پایان این نشست، از اساتید، حاضران و عوامل برگزاری برنامه تقدیر شد. این نشست، نخستین جلسه از سلسله نشستهای «معارف امامت» بود که به همت مؤسسه معارف امامت اصفهان و با هدف بازخوانی علمی میراث امامتی اهلبیت علیهمالسلام برگزار شد.
نشست علمی با عنوان «تبیین جامع نظام کلامی خطبه حضرت زهرا (سلاماللهعلیها)» برگزار شد
ثبت دیدگاه